نازل كردن كلمه خود تكليم و سخن گفتن است ، پس چه عيبى دارد كه از انزال روح به ايحاء و وحى كردن تعبير كند ، با اينكه انبياء ( ع ) در اعمالشان مؤيد به روح القدسند ، و به وسيله همين روح است كه شرايع به آنان وحى مىشود همانطور كه فرموده : « وَأَيَّدْناه بِرُوحِ الْقُدُسِ » . و در تفسير آيه « وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ » « 1 » نيز به اين معنا اشاره كرديم . ممكن هم هست اين اشكال را كه چرا از انزال و يا ارسال تعبير به ايحاء كرده اينطور از ميان ببريم كه كلمه « روحا » منصوب به نزع خافض است و ضمير « جعلناه » هم به قرآن بر مىگردد ، گو اينكه كلمه « قرآن » قبلا ذكر نشده بود تا ضمير به آن برگردد ، ولى از زمينه كلام و يا از كلمه « كتاب » فهميده مىشود آن وقت معنا چنين مىشود : « ما اين چنين قرآن را با روحى از خود به تو وحى كرديم تو خودت نه كتاب مىدانستى چيست و نه ايمان ، و ليكن ما قرآن - و يا كتاب - را نورى قرار داديم . . . » ولى من هيچ مفسرى را نديده‌ام كه آيه را اينطور توجيه كرده باشد . * ( « ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الإِيمانُ » ) * - قبلا گفتيم كه آيه شريفه در مقام بيان اين معنا است كه آنچه رسول خدا ( ص ) دارد ، و مردم را هم بسويش مىخواند ، همه از ناحيه خداى سبحان است ، نه از ناحيه خودش ، و آنچه خدا به وى موهبت فرموده به وسيله وحى بعد از نبوت بوده . بنا بر اين مراد از اين كه مىفرمايد : « تو خودت درايت و فهم حقايق كتاب را نداشتى » اين است كه معارف جزئى عقايد و شرايع عمليش را كه در كتاب آمده خودت قبلا نمىدانستى . و درست هم هست ، براى اينكه خداى تعالى بعد از نبوت و وحى علم به اين جزئيات را به او داد . و مراد از اينكه فرمود : « و تو نمىدانستى ايمان چيست » اين است كه تو واجد ايمان و التزام تفصيلى به يك يك معارف حقه و اعمال صالح نبودى . و اگر بپرسى چرا ايمان را به اعمال صالح تفسير كردى ؟ مىگوييم در قرآن كريم اين استعمال آمده ، و فرموده : « وَما كانَ اللَّه لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ » « 2 » . پس معناى آيه چنين مىشود : تو قبل از وحى روح ، علمى به كتاب و معارف و شرايعى كه در آن است نداشتى ، و متصف به اين ايمان كه بعد از وحى دارا شدى نبودى ، و ايمان و التزام به يك يك عقايد و اعمال دينى نداشتى . و بنا بر اين آيه مورد بحث منافات ندارد

--> ( 1 ) سوره انبياء ، آيه 73 . ( 2 ) خدا چنان نبوده كه عمل شما را ضايع كند . سوره بقره ، آيه 143 .